Czym jest wspinaczka? Jakie istnieją rodzaje wspinaczki? Gdzie można się wspinać? Czy można wspinać się w obszarach chronionych? Czy wspinaczka szkodzi, czy raczej służy środowisku i krajobrazowi? Na te pytania odpowiemy w poniższym tekście skupiając się na terenie małopolskich parków krajobrazowych.
Wspinaczka jest popularną aktywnością polegającą na przemieszczaniu się w stromym terenie wymagającym używania zarówno nóg jak i rąk. Jest to aktywność sportowa lub forma turystyki kwalifikowanej (w zależności od definicji), która pozwala na obcowanie z naturą, z jednoczesnym zastrzykiem adrenaliny, a do tego nierzadko umożliwiająca podziwianie pięknych widoków z miejsc niedostępnych dla standardowych turystów pieszych.
Czy istnieje tylko jeden rodzaj wspinaczki? Otóż nie, w zależności od rodzaju skał, charakteru danego rejonu, sposobu asekuracji oraz pory roku możemy wyróżnić różne jej rodzaje.
W zależności od pory roku możemy podzielić wspinaczkę na wspinaczkę zimową i letnią, w rejonie wyższych gór (np. w Tatrach) mamy do czynienia ze wspinaczką górską (wysokogórską), natomiast na pozostałych terenach dominuje wspinaczka skałkowa – i to na niej skupimy się w tym tekście.
Wspinaczka na drogach, które są „obite”, czyli ubezpieczone w stałe punkty asekuracyjne, nazywamy wspinaczką sportową, natomiast wspinaczka, podczas której wspinacz sam zakłada kolejne punkty asekuracyjne, to wspinaczka tradycyjna. Możemy również wyróżnić buldering, czyli rodzaj wspinaczki na skale do kilku metrów wysokości, gdzie wspinacz nie używa sprzętu asekuracyjnego, a jedynie wykorzystuje materace (tzw. crash pady), które rozkłada się bezpośrednio pod skałą dla ochrony przy skoku czy podczas upadku.
Popularny jest również dry-tooling, czyli wspinaczka z użyciem sprzętu zimowego w postaci raków i czekana, na skałach nie pokrytych lodem. Istnieje również szereg innych rodzajów wspinaczki, jednak tu zajmiemy się innym tematem.
Wybór rodzaju wspinaczki uzależniony jest od skał, w których planujemy się wspinać. Każdy rodzaj skały ma odmienny charakter i oferuje różne możliwości wykorzystania.
W granicach małopolskich parków krajobrazowych istnieje wyjątkowo dużo rejonów, w których możliwe jest uprawianie wspinaczki. Największym i najpopularniejszym obszarem wspinaczkowym jest Jura Krakowsko-Częstochowska, w której można wspinać się przede wszystkim na górnojurajskich wapieniach tworzących malownicze ostańce. Charakteryzują się one przede wszystkim urozmaiconą rzeźbą, wspinaczka ma miejsce z wykorzystaniem naturalnie występujących spękań i ospy krasowej – otworów i dziurek o różnej wielkości. W małopolskiej części Jury najbardziej obleganymi rejonami są te położone w Parku Krajobrazowym Dolinki Krakowskie, m.in. grupy skał w Dolinie Kobylańskiej, Będkowskiej i Bolechowickiej oraz tzw. Ostańce Jerzmanowickie – w słoneczne i ciepłe weekendy nierzadko napotkamy tam pokaźne grono wspinaczy.
Innym popularnym rejonem wspinaczkowym w małopolskich parkach krajobrazowych, w którym wspinaczkowo użytkowane są zupełnie inne skały – piaskowce, są tereny Pogórzy i Beskidów (będące częścią Karpat Fliszowych). Chętnie odwiedzane przez wspinaczy jest Skamieniałe Miasto w Ciężkowicach, kamieniołom w Rożnowie, Kamienie Brodzińskiego na Pogórzu Wiśnickim, Ścieszków Groń w Beskidzie Małym czy skały w miejscowości Żurowa na Pogórzu Ciężkowickim. Piaskowce cechują się zróżnicowanym uziarnieniem, które wpływa na występowanie bogatej mikrorzeźby. W stosunku do wapieni dominujących na Jurze piaskowce są mniej odporne na uszkodzenia. W rejonach piaskowcowych uprawiany jest przede wszystkim buldering.
A właściwie czy w parkach krajobrazowych i innych obszarach chronionych można legalnie uprawiać wspinaczkę? Odpowiedź brzmi: to zależy. Przepisy obowiązujące dla różnych form ochrony przyrody (a mamy ich w Polsce 10) zawarte są w Ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. W obszarach o wysokim reżimie ochrony tj. rezerwatach przyrody i parkach narodowych obowiązuje m.in. zakaz wspinaczki i eksploracji jaskiń, chyba że właściwy miejscowo – odpowiednio – regionalny dyrektor ochrony środowiska/dyrektor parku narodowego wyznaczy miejsca udostępnione dla tych aktywności. Ponadto dla obszarów parków narodowych minister właściwy do spraw środowiska może zezwolić na odstępstwo od powyższego zakazu, jeżeli jest to uzasadnione m.in. celami edukacyjnymi, kulturowymi, turystycznymi, rekreacyjnymi lub sportowymi. Dodatkowo należy wspomnieć, iż dla parków narodowych, rezerwatów przyrody, ale też parków krajobrazowych sporządza się plan ochrony. W dokumencie tym wskazuje się miejsca udostępniane m.in. do celów turystycznych i rekreacyjnych wraz z określeniem sposobu korzystania z nich, w tym miejsca udostępnione do wspinaczki. Dla pozostałych form ochrony przyrody z Ustawy o ochronie przyrody nie wynikają wprost zakazy dotyczące uprawiania wspinaczki, natomiast w aktach prawnych określających zasady funkcjonowania poszczególnych form ochrony mogą być wprowadzane ograniczenia w tym zakresie. Niestety, sporym problemem jest wspinanie w obszarach chronionych na skałach, które nie są do tej aktywności udostępnione. Popularne miejsca do uprawiania bulderingu, np. wspomniane powyżej Skamieniałe Miasto na Pogórzu Ciężkowickim czy Zimny Dół położony w Garbie Tenczyńskim, stanowią rezerwaty przyrody, w których wspinaczka nie jest dozwolona.
Wspinaczka skałkowa nie pozostaje bez wpływu na środowisko przyrodnicze i krajobraz, przy czym jej wpływ nie jest jeszcze zbadany w takim stopniu jak np. turystyki pieszej. Aktywność ta oddziałuje na środowisko przede wszystkim w sposób punktowy i liniowy, – w obrębie dróg wspinaczkowych i ich bezpośrednim sąsiedztwie, a w mniejszym natężeniu również obszarowy, u podnóży ścian skalnych. Zastanówmy się na jakie elementy środowiska oddziałuje wspinaczka skałkowa. Na pewno warto wskazać jej wpływ na roślinność. Skały pokryte są roślinnością, która rośnie na ubogich, szczątkowych glebach. Usuwanie roślinności naskalnej jest niejednokrotnie częścią wytyczania nowych dróg wspinaczkowych, a podczas użytkowania już wyznaczonych dróg, np. podczas uprawiania dry-toolingu, może dochodzić do uszkodzeń mechanicznych roślinności rosnącej w niewielkich zagłębieniach czy na półkach skalnych. Zarówno na jurajskich wapieniach jak i karpackich piaskowcach często występują cenne zbiorowiska roślinne np. wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis (występujące na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej) i ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami Androsacetalia vandellii (występujące m.in. w Ciężkowicko-Rożnowskim Parku Krajobrazowym).
Wspinaczka, tak jak inne formy turystyki i rekreacji, może mieć pewne oddziaływanie również na funkcjonowanie zwierząt w środowisku, w szczególności na ptaki gniazdujące w obrębie ścian skalnych. Uprawianie wspinaczki w okresie lęgowym, na drogach położonych w bezpośrednim lub bliskim sąsiedztwie gniazd, może doprowadzić np. do porzucenia lęgu, zmiany behawioru i zmniejszenie sukcesu rozrodczego.
Nie należy zapominać również o wpływie wspinaczki na samą rzeźbę skał, chociaż większość procesów odbywa się w powolnym tempie i uwidacznia dopiero po dłuższym czasie. W wyniku intensywnej wspinaczki w skałach wapiennych powstają wygłady, które powodują, że skała staje się bardziej śliska i trudniejsza w eksploracji. Użytkowanie skał przy użyciu sprzętu (np. czekanów w dry-toolingu) powoduje niszczenie ich powierzchni powstawanie zarysowań. Wspinaczka w rejonach piaskowcowych doprowadza do niszczenia mikrorzeźby skał ze względu na ich stosunkowo słabą odporność na czynniki zewnętrzne. Szczególnie nasilone jest to po opadach deszczu. Czasami przy wytyczaniu dróg wspinaczkowych stosuje się metodę wykuwania stopni i chwytów powodując modyfikację powierzchni skały. Zauważalny jest również wpływ na rzeźbę terenu, jak i roślinność w otoczeniu poprzez wydeptywanie ścieżek dojściowych.
A czy wspinaczka wpływa na krajobraz? Jak każda forma aktywności człowieka wspinaczka zostawia pewien ślad w krajobrazie. W negatywny sposób można odbierać wizualne zmiany w obrębie skał takie jak np. plamy z magnezji pozostawione przez wspinaczy, tabliczki i nazwy umieszczone na skałach, jak też ślady “dzikich toalet” pozostawionych w bliskim otoczeniu. Problemem są również śmieci pozostawione w pobliżu skał, natomiast nie jest to wynik wyłącznie obecności wspinaczy w danym terenie.
Jednak użytkowanie wspinaczkowe skał ma również pozytywny wpływ na krajobraz – przygotowanie dróg do użytkowania wspinaczkowego pozwala na odsłonięcie wielu skał i ich ekspozycji w krajobrazie. Wyobraźmy sobie jak mogłyby wyglądać obecnie skały, których sylwetki tak dobrze kojarzymy, gdyby zaniechano działalności wspinaczkowej i pozwolono im zarosnąć.
No dobrze, skoro wspinaczka ma swoje ciemne strony w kwestii wpływu na środowisko i krajobraz, to czy nie należy tej aktywności zakazać i zamykać rejony wspinaczkowe? Jak w wielu przypadkach udostępniania obszarów chronionych dla różnych form aktywności człowieka mamy tu do czynienia z pozytywnym i negatywnym oddziaływaniem – dlatego też warto zastanowić się czy i jakie działania można podjąć, aby zminimalizować negatywny wpływ wspinaczki na środowisko, a nie zakazywać jej całkowicie.
Przede wszystkim przeanalizujmy, które obszary z punktu widzenia ochrony przyrody nie powinny być udostępniane – możemy wskazać tu np. rezerwaty przyrody i parki narodowe jako obszary o najwyższym reżimie ochrony – lub w jakim stopniu udostępnienie powinno nastąpić, aby zachować cele ochrony.
By zmniejszyć natężenie ruchu wspinaczkowego w miejscach popularnych można ograniczyć w pewnym stopniu dostęp do konkretnych rejonów wspinaczkowych (np. poprzez nierozwijanie infrastruktury towarzyszącej – parkingów czy miejsc noclegowych), wyznaczyć konkretne ścieżki dojściowe pod skały, a także zachęcać do odwiedzania innych, mniej obleganych, rejonów. Dobrym rozwiązaniem wydaje się być również tworzenie nowych terenów wspinaczkowych np. w niektórych nieczynnych kamieniołomach. W rejonach, w których stwierdzono występowanie chronionych gatunków roślin i zwierząt należy rozważyć odstąpienie od wykorzystania wspinaczkowego danego miejsca – stałego lub czasowego, a w terenach, gdzie ruch wspinaczkowy jest znikomy, można zastanowić się nad całkowitą rezygnacją z ich udostępniania. W okresie lęgowym, w miejscach gniazdowania chronionych gatunków ptaków skały lub całe grupy skał powinny być wyłączone z użytkowania. Dla ochrony rzeźby należy wprowadzać zasady udostępniania danej skały, grupy skał czy rejonu poprzez m.in. określenie dopuszczalnego rodzaju wspinaczki, zakazu wykorzystywania asekuracji stałej czy zakazu wspinaczki po okresach deszczowych (ważne w rejonach piaskowcowych). W obrębie nowo wyznaczanych dróg wspinaczkowych naturalnym działaniem powinna być konsultacja przyrodnicza z odpowiednimi instytucjami/specjalistami z dziedziny ochrony przyrody w celu minimalizacji potencjalnie negatywnego wpływu na środowisko przyrodnicze.
Nie można natomiast zapomnieć o edukacji osób wspinających się (i nie tylko!) – np. w zakresie funkcjonowania w przyrodniczych obszarach chronionych, ograniczania zaśmiecania rejonów wspinaczkowych, ograniczania hałasu i wielu innych. Niezwykle istotna jest również współpraca pomiędzy instytucjami związanymi z ochroną przyrody a środowiskiem wspinaczy. Współpraca różnych środowisk, ale przede wszystkim edukacja i budowanie postaw proprzyrodniczych są podstawą do zachowania równowagi i kompromisu między ochroną przyrody i krajobrazu, a udostępnianiem obszarów chronionych dla działalności człowieka, w tym wspinaczki.
Tekst: Joanna Bebak
Bibliografia:
Alexandrowicz Z., 2014, Kamienie Brodzińskiego na Pogórzu Wiśnickim – problem zagrożenia karpackich skałek piaskowcowych działalnością wspinaczkową, Chrońmy przyrodę ojczystą 70 (1): 3-18;
Alexandrowicz Z., Wartości abiotyczne i ich zagrożenia w rezerwacie przyrody „Skamieniałe Miasto” w Ciężkowicach
Boggess L., Harrison G., Bishop G., 2021, Impacts of rock climbing on cliff vegetation: A methods review and best practices, Applied Vegetation Science, 24 (12583): 1-12;
Giuliano W., 1994, The Impact of Hiking and Rock-climbing in Mountain Areas, Environmental Conservation, 21(3): 278-279;
Jodłowski M., 2011, Zasady dobrej praktyki w zarządzaniu ruchem wspinaczkowym na obszarach chronionych, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ;
Kryścińska A., Stefaniak A., Bomanowska A., 2011, Wpływ wspinaczki skałkowej na florę naskalną Mirowskich Skał, Acta Botanica Silesiaca, 7 (25): 165-176;