Skały krasowe nie tylko jurajskie, czyli słów kilka o Skałce Triasowej

Kiedy słyszymy o skałkach krasowych z pewnością przychodzą nam na myśl te znajdujące się w Dolinkach Krakowskich m.in. Dolinie Kobylańskiej, Dolinie Będkowskiej, Dolinie Mnikowskiej czy dolinie Zimny Dół. Są to wychodnie skał wapiennych występujące w postaci ostańców, baszt czy iglic. Budują je górnojurajskie (oksfordzkie) wapienie skaliste, płytowe, zrostkowe, ławicowe z krzemieniami oraz margle. Warto jednak zwrócić uwagę na inną krasową formację skalną. Otóż w zachodniej części otuliny Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego, we wsi Bolęcin (gm. Trzebinia, pow. chrzanowski) znajduje się niezwykle interesujący i unikatowy w skali Polski, a nawet Europy „ostaniec” krasowy. Jest nim Skałka Triasowa. Ta około 10 metrowa skała zwana potocznie Kamieniem, Kamieniem Bolęckim, Bolęcką Skałą lub po prostu Skałką stanowi charakterystyczny element w krajobrazie Bolęcina i okolic.

Położona jest na wierzchowinie wzniesienia zwanego Bolęcką Górą, nieco poniżej jego partii szczytowej. W odniesieniu fizyczno–geograficznym samo wzniesienie należy do Bloku Płazy, który z kolei jest częścią Garbu Tenczyńskiego. Ze szczytu Skałki rozpościera się imponujący widok na Chrzanów, Trzebinię, Zalew Chechło i Krzeszowice. Bardzo dobrze widoczna jest także zachodnia część Rowu Krzeszowickiego tzw. Niecka Dulowska. Horyzont od północy zamyka Wyżyna Olkuska, natomiast od północnego-zachodu Pagóry Jaworznickie i miasto Jaworzno. Dojście do Skałki jest łatwe, a w pobliżu przebiegają szlaki piesze i rowerowe, m.in. niebieski szlak pieszy znad Chechła na Gliniak. W skali kraju uznawana jest za niezwykle cenny okaz geologiczny, dlatego też została objęta prawną ochroną stając się Pomnikiem Przyrody Nieożywionej im. prof. S. Siedleckiego. U jej podnóża zaobserwować można interesujące gatunki roślin chronionych jak np. wilżynę ciernistą, kozibroda wschodniego czy dziewięćsiła bezłodygowego. Zaliczana jest także do Zielonych Pereł Gminy Trzebinia. A co tak naprawdę stanowi o jej niezwykłości? Jest to przede wszystkim budowa geologiczna. Budują ją bowiem utwory triasowe, a nie, jak w przypadku skałek znanych z podkrakowskich dolinek, utwory jurajskie. Dlatego, aby ją lepiej poznać, należy zwrócić się ku jej geologicznej przeszłości i dowiedzieć się jak powstała.

W triasie, ok. 215 mln lat temu (era mezozoiczna), omawiany obszar znajdował się pod powierzchnią rozległego, ciepłego i płytkiego morza, na którego dnie występowały skupiska glonów, koralowców, liliowców, ramienionogów oraz ślimaków. Te pierwsze formowały wielkie maty, składające się między innymi z kolonii glonów z rodziny Diplopora. Wyłapywały one z wody węglan wapnia tworząc osady, które przekształcały się w zwięzłą skałę osadową, tj. wapień (proces ten nazywamy diagenezą). Przez kolejne miliony lat nic się nie działo, morze triasowe wciąż utrzymywało się na tym obszarze, a wapień nawarstwiał się i nawarstwiał…

Dopiero w okresie jury ok. 180 mln lat temu wapień przekrystalizował w dolomit, wykazujący cechy strukturalne odpowiadające dolomitom diploporowym. Ich nazwa nawiązuje do wyżej wspomnianych skałotwórczych glonów. Charakteryzują się one bardzo porowatą, wręcz gąbczastą, laminowaną strukturą, widoczną na zdjęciu poniżej. Dlatego Skałka Triasowa na pierwszy rzut oka może wydawać się zwykłą tylko martwicą wapienną. Co ciekawe, cytując chrzanowskiego botanika i badacza Piotra Grzegorzka: „dolomit diploporowy nie lubi robić skałek”. Jest to spowodowane jego twardością oraz dużą odpornością na wietrzenie. Trudno także doszukiwać się w nim skamieniałości, chociaż nie jest to niemożliwe. Podobno i w Skałce Triasowej zdarzało się odnajdywać szczątki liliowców. I w tym właśnie kontekście przejawia się jej wyjątkowość. Poza włoskimi Dolomitami jest to jedyna zbudowana z tego materiału formacja skalna jaką spotkać możemy w Europie!

A co takiego jej monumentalna forma może nam przypominać? Oczywiście skojarzenia mogą być przeróżne. Niektórzy dopatrują się w niej podobizny głowy smoka, sfinksa, ruin kościoła czy zamku. Wszystko zależy od naszej wyobraźni.

Podchodząc bliżej, od strony zachodniej w pionowej części dostrzec możemy „skalne okna”, z których jedno kształtem przypomina serduszko. W przyziemiu pod nimi mieści się schronisko skalne, mające charakter niedużej wnęki. Jego strop jest mocno okopcony od palenia wewnątrz ognia. We wschodniej części Skałki znajduje się charakterystyczne zagłębienie, a w północnej wejście do jaskini. Przeprowadzone badania wykazały, że może ona dalej rozwijać się pod całą powierzchnią Bolęckiej Skałki, na co wskazywać może występująca tam szczelina.

A skąd zawdzięczamy jej kształt? Jest to rezultat czynników denudacyjnych (niszczących) trwających przez miliony lat. Na początku trzeciorzędu (ok. 60 mln lat temu) w wyniku alpejskich ruchów górotwórczych dawne dno morskie spękało. W następstwie tego, w miocenie powstał kanion wypełniający się resztkami wód oceanu Tetydy, tworząc cieśninę morza ciągnącą się od dzisiejszego Krakowa po zatokę w Trzebini Wodnej (Grzegorzek, 2002). Jego wody sięgały wówczas połowy Bolęckiej Góry. Już wtedy, od ok. 10 mln lat temu nasza Skałka powoli zaczęła wyodrębniać się z większego masywu skalnego. Najintensywniejszy proces jej formowania miał miejsce ok. 3,5-3 mln lat temu w pliocenie, kiedy to wskutek padających deszczy materiał skalny był sukcesywnie wypłukiwany z istniejącego wcześniej skalnego żebra. Dalsza erozja miała miejsce ok. 1 mln lat temu, w plejstocenie w czasie zlodowacenia południowopolskiego (krakowskiego). I tak naprawdę po ustąpieniu lodowca z terytorium Polski i wydobyciu się Skałki spod jego pokrywy, nie nastąpiły znaczące zmiany w jej wyglądzie niemalże do dnia dzisiejszego. Należy oczywiście pamiętać, że procesy erozyjne ciągle mają miejsce i przyczyniają się do dalszego jej formowania. Co istotne kształt Skałki Triasowej odwzorowuje przebieg płaszczyzn ciosowych oraz uławicenie wapieni dolomitycznych – nietrudno bowiem zauważyć, że Skałka nie stanowi jednej części, lecz jest podzieloną blokowo formacją skalną. Powodem tego jest rzadka sieć spękań oraz duża grubość ławic w skałach osadowych. W tym kontekście bardzo ważne jest określanie jej jako konkretnej formy skałkowej. Można mówić o niej ostaniec, a nawet twardzielec skalny. Jak pisał polski geolog Stefan Witold Alexandrowicz (1966 r.) „Fakt ten oraz znaczne zaawansowanie procesów cementacyjnych upoważniają do stwierdzenia, że omawiana forma skalna może być uznana za element twardzielcowy, wypreparowany w wyniku działania czynników denudacyjnych podczas gdy potocznie używane określenie – „ostaniec”, przypisywane powszechnie jurajskim skałkom Wyżyny Krakowsko – Częstochowskiej, ma tu tylko zwyczajowe znaczenie”.

I jak to nieraz bywa z pełnymi tajemnic miejscami, tak i ze Skałką Bolęcką związane są pewne legendy oraz miejscowe opowiastki. Jako mieszkance Bolęcina jedna z nich szczególnie zapadła mi w pamięć. Otóż starsi mieszkańcy wsi i okolic powiadają, że pod powierzchnią Skałki poprowadzono tunele łączące ją z zamkiem Tenczyn w Rudnie oraz zamkiem Lipowiec w Babicach. W tunelach można było odnaleźć drogocenne kosztowności i skarby. Inna legenda opowiada o dwóch skrzyniach, skrzętnie ukrytych wewnątrz skałki w czasie II wojny światowej. Można było w nich znaleźć zrabowane dobra z okolicznych dworów. Mniej znana jest historia o budowie kościoła dla mieszkańców Bolęcina, Piły Kościeleckiej i Płazy, który miał stanąć na miejscu dzisiejszej Skałki. W związku z tym zaczęto wozić materiał skalny pod jego budowę. Niestety, plany pokrzyżowała ogromna burza i należało przerwać pracę. Kiedy robotnicy wrócili na plac budowy spostrzegli, że ostał się tylko jeden wrośnięty w ziemię kamień. Według ich relacji Matka Boska nie chciała świątyni w tym miejscu, lecz w pobliskiej Płazie i kazała aniołom przenieść wszystkie kamienie, poza jednym – naszą Skałką właśnie. Niewielu Bolęcinian natomiast zna historię diabła zamieszkującego Skałkę. Miał on straszyć lub porywać niegrzeczne dzieci.

Ponieważ Skałka Triasowa jest miejscem znanym miejscowej społeczności, często w okresie letnim w jej pobliżu odbywają się spotkania integracyjne przy ognisku, biwakowanie itp. Jest ona często wybierana jako temat prelekcji i zajęć terenowych dotyczących geologii najbliższej okolicy. Ciekawą ideą promującą dziedzictwo przyrodnicze i historyczne Bolęcina było utworzenie w 2014 roku wioski tematycznej „Pod Skałką”, której symbolem jest nasza skalna bohaterka. Był to pomysł bardzo trafiony, gdyż dzięki temu teren wokół Skałki Triasowej został wyczyszczony z darni i zarośli oraz wysprzątany z zalegających śmieci. Usunięte zostały graffiti, którymi Skałka była oszpecona przez wandali. W pobliżu umieszczono znak informujący o tym, że jest ona Pomnikiem Przyrody Nieożywionej oraz worki na śmieci, aby móc utrzymać czystość w jej otoczeniu. Należy bowiem pamiętać, że stanowi ona naturalny zabytek, ważny element dziedzictwa przyrodniczego Polski oraz dobro wspólne, o które każdy z nas jest zobowiązany dbać. Jako geologiczny skarb ziemi chrzanowskiej przyciąga nie tylko geologów, ale także przyrodników, geografów, botaników, paleontologów a i po prostu miłośników przyrody i lokalnych turystów. Dla mieszkańców pobliskich miejscowości zwrot „idziemy na Skałkę” nie jest niczym nowym i nieznanym.

I tu można by było rzec – „cudze chwalicie, swego nie znacie”, bo również i my w Polsce mamy namiastkę włoskich Dolomitów. Warto odwiedzić to miejsce, by dotknąć kawałka geologicznej historii Ziemi.

Tekst i zdjęcia: Karolina Romanowska

Bibliografia:

Alexandrowicz S. W., (1966). „Współczesna i subfosylna malakofauna na skałce wapiennej w Bolęcinie koło Chrzanowa”. Chrońmy Przyr. Ojczys., 52 (6): 27-40, Kraków.
Siedlecki S., (1952). „Utwory geologiczne obszaru między Chrzanowem a Kwaczałą, ze specjalnym uwzględnieniem stratygrafii wapienia muszlowego”. Państwowy Instytut Geologiczny, Biuletyn nr 60, Warszawa.
Grzegorzek P., (2002). „Zielone Perły Trzebini, Skałka Triasowa w Bolęcinie”. Urząd Miasta w Trzebini; Wydział Gospodarki Komunalnej, Ochrony Środowiska, Rolnictwa i Leśnictwa, Trzebinia.
Myszkowska J., (1992). „Litofacje i sedymentacja dolomitów diploporowych (Środkowy Wapień Muszlowy) wschodniej części obszaru Śląsko – Krakowskiego”. Annales Societatis Geologorum Poloniae, vol. 62: 19 – 62, Kraków.

Netografia:

Dodaj komentarz Anuluj pisanie odpowiedzi