Dlaczego regionalna architektura w Polsce zanika? Czy jest to zasób, który powinniśmy chronić?[1] A jeśli tak, to w jaki sposób[2] pogodzić nasze dziedzictwo i standardy minionych epok z dzisiejszymi potrzebami, standardami i możliwościami technicznymi?
Ochrona dziedzictwa kultury bywa polem zderzania się skrajnie różnych idei i dążeń zamiast współdziałania. W otaczającym nas krajobrazie widzimy zarówno przykłady wspaniałych realizacji w tej materii jak i zmarnowanych szans. Dzisiejszy wpis jest próbą zainspirowania do nieco szerszego spojrzenia na ten temat i pokazaniu wybranych dobrych praktyk jako przykładów twórczego kierunku działań, bazującego jednak na poszanowaniu niepowtarzalnego kontekstu lokalnego.
Jednym z nich jest projekt „Rozwój Lokalny Hrubieszowa – od partycypacji do realizacji” finansowanego w ramach Programu „Rozwój Lokalny” ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego na lata 2014–2021. W ramach projektu podjęto wiele działań mających na celu udokumentowanie lokalnych tradycji architektonicznych, promowanie ich, prowadzenie szerokiej partycypacji społecznej związanej z tym tematem oraz opracowanie monografii pod redakcją naukową Anny Staniewskiej i Izabeli Sykty „Dom i ogród w krajobrazie Hrubieszowa” (2024)[3][4][5].
Założeniem projektu było oparcie rozwoju na lokalnym dziedzictwie – w szczególności architekturze drewnianej – oraz prowadzenie partycypacji społecznej jako narzędzia do edukowania, zbierania danych i włączania społeczności w procesy decyzyjne[6].
Na szczególną uwagę zasługuje udokumentowanie istniejącego zasobu, jakim są tradycyjne domy czy zagrody, włączając w to również organizację i zagospodarowanie przestrzeni wokół domu. Niestety jest to zasób, który tracimy coraz szybciej i bezpowrotnie, zarówno z uwagi na stan techniczny obiektów, zmieniające się trendy czy sadzenie gatunków roślin bez powiązania z kontekstem i lokalnym ekosystemem.
W dzisiejszych warunkach niezwykle istotne jest również realizowanie inwestycji zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, tak, aby ich koszt środowiskowy był jak najmniejszy. Jak piszą Autorki:
„(…) istotnymi punktami odniesienia są wpływ obiektów zabytkowych na klimat oraz rozważania na temat przyszłości architektury, stosowanych materiałów i ich wpływu na środowisko w kontekście zmian klimatu oraz światowych tendencji do ograniczenia w budownictwie ilości odpadów i emisji gazów cieplarnianych, (…) w tym miejscu należy jedynie wspomnieć, że drewno jest jednym z najbardziej przyjaznych środowisku materiałów budowlanych (odnawialnym, biodegradowalnym, energooszczędnym i trwałym). Dlatego dawna zabudowa drewniana i stosowane w niej tradycyjne technologie, lokalne materiały, tożsame z miejscem i jego historią, stanowią swojego rodzaju depozyt pozostawiony przez minione pokolenia dla rozwoju przyszłych pokoleń. Nie są przeżytkiem czy krokiem wstecz, ale wpisują się we współczesne nurty architektury zrównoważonej, przyjaznej dla klimatu, przybliżającej człowieka do natury i przywracającej kontakt z miejscem (…)”.
Trzeci tom publikacji to zbiór projektów koncepcyjnych domów wraz z otoczeniem, opracowanych w ramach konkursu będącym jednym z działań w ramach Projektu. Projekty te bazują na wymienionych wyżej założeniach i mogą być cenną inspiracją dla inwestorów i architektów.
Inną próbą udokumentowania i promowania lokalnych tradycji architektonicznych jest „Katalog form i wzorców architektury dla terenu Wiśnicko-Lipnickiego Parku Krajobrazowego” [1] opracowanego na zlecenie ZPKWM. Celem opracowania było przede wszystkim udokumentowanie istniejącego zasobu w postaci drewnianych domów i opracowanie wytycznych kształtowania architektury, które będą pomocne w procesie projektowania domu zarówno dla architekta (synteza lokalnych tradycji i uwarunkowań) jak i dla inwestora (podkreślenie wysokich walorów kulturowych dawnej zabudowy i wskazanie współczesnych rozwiązań uwzględniających te uwarunkowania).
W opracowaniu tym scharakteryzowano kształtowanie się zabudowy w miejscowościach: Nowy Wiśnicz, Stary Wiśnicz, Olchawia, Muchówka, Królówka, Połom Duży, Łomna, Chronów, Borówna, Rajbrot, Kopaliny, Kobyle, Lipnica Dolna, Lipnica Górna: przede wszystkim rodzaj budynków, ich układ na działce oraz kontekst lokalny:
Niezwykle istotną częścią opracowania jest też studium różnych form i brył budynków i ich zmienności w zależności od lokalizacji i czasu oraz wskazanie wytycznych pozwalających na projektowanie współczesnych budynków w poszanowaniem lokalnego dziedzictwa kultury:
Powyższe przykłady to jedynie niewielki wycinek literatury i opracowań dotyczących potrzeby zachowania lokalnej tożsamości i „pogodzenia jej” z dzisiejszymi wymaganiami technicznymi i ekonomicznymi. Wciąż otwartym pytaniem pozostaje: jak realizować tą ideę, alby była ona nie tylko czytelna w krajobrazie, ale również pożądana społecznie i optymalna ekonomicznie?
Tekst: Mira Ostrogórska
Literatura:
[1] T. Przystojecki i in., „Drewniany Skarb. Chroniąc dziedzictwo, kreujemy przyszłość. Podsumowanie projektu”, Lublin 2015, https://biblioteka.teatrnn.pl/Content/89903/download, dostęp 19.12.2026 r
[2] Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Piękne, polskie, drewniane”, Warszawa 2016 r. (film) https://www.youtube.com/watch?v=UN-6STup2Zo
[3] Staniewska A., Sykta I., „Dom i ogród w krajobrazie Hrubieszowa : historia, tradycja, duch miejsca”, wyd. Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2024 https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/resources/48883
[4] Staniewska A., Sykta I., „Dom i ogród w krajobrazie Hrubieszowa : projektowanie w zgodzie z tradycją i klimatem”, wyd. Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2024 https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/resources/48884
[5] Gierbienis M., Greniuk A., „10+1 Hrubieszowskich domów i ogrodów z klimatem : projektowanie w kontekście miejsca i czasu” wyd. Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2024 https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/resources/48885
[6] Opis projektu „Rozwój Lokalny Hrubieszowa – od partycypacji do realizacji” https://miasto.hrubieszow.pl/page/opis-projektu dostęp 19.12.2026 r.
[7] Zespół w składzie Środulska-Wielgus J, Hrehorowicz-Gaber H., Cząstka-Kłapyta J., Szpak E., Chrząszczyk M., Ciepiela A., Gaber T., Hrehorowicz-Nowak A. współpraca z: Wielgus K., Kraków 2025 http://zpkwm.pl/wp-content/uploads/WLPK_OPIS-CALOSC.pdf
[8] https://www.modernizacjaroku.org.pl/pl/edition/3413/object/3543/odbudowa-dworu-reyow-w-sieciechowicach-na-miedzynarodowy-osrodek-wymiany