W czasach, w których dostępność turystyczna różnych zakątków Polski jest powszechna i możliwe jest uprawianie właściwie każdego rodzaju turystyki, umknąć nam może historyczny aspekt jej rozwoju. Mówiąc o początkach turystyki należy cofnąć się do połowy XIX w., kiedy to nastąpił wzrost popularności odwiedzania obszarów górskich. Zwiększenie zainteresowania turystyką górską sprawiło, iż koniecznym stało się dążenie do rozwoju infrastruktury turystycznej, m.in. poprzez wytyczanie szlaków pieszych. W polskiej części Karpat znakowania szlaków turystycznych podjęli się działacze związani głównie z powstałym w 1873 r. Towarzystwem Tatrzańskim (początkowo Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie, a od 1920 r. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie). Równocześnie zaczęto rozwijać bazę noclegową w postaci schronisk turystycznych.
Jednym z ważniejszych przedsięwzięć w rozwoju polskiej turystyki górskiej, zainicjowanym przez Kazimierza Sosnowskiego – jednego z czołowych działaczy turystycznych w okresie międzywojennym, było wyznaczenie długodystansowego szlaku turystycznego łączącego najbardziej atrakcyjne części Beskidów Zachodnich. Został on nazwany Głównym Szlakiem Zachodniobeskidzkim, a jego przebieg obejmował trasę od Ustronia w Beskidzie Śląskim do Krynicy w Beskidzie Sądeckim. Znakowanie szlaku odbywało się w latach 1924 – 1929. Z kolei połączenie głównym szlakiem atrakcyjnych miejsc położonych na wschodnich kresach ówczesnej Rzeczypospolitej zaproponował Mieczysław Orłowicz i od 1925 do 1935 roku wyznakowano odcinek od Krynicy do szczytu Stoh w Górach Czywczyńskich, stanowiących ówcześnie trójstyk granicy polskiej, czechosłowackiej i rumuńskiej. Tak wyznakowany szlak o długości ok. 750 km (niektóre źródła podają nawet ok. 830 km) nazwany został oficjalnie Głównym Szlakiem Karpackim PTT im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Po II wojnie światowej, ze względu na zmiany w przebiegu granic, wschodni odcinek Szlaku Karpackiego został zlikwidowany, a przebieg w granicach Polski musiał zostać zmodyfikowany. Obecny szlak nazwany Głównym Szlakiem Beskidzkim od 1973 r. nosi imię Kazimierza Sosnowskiego.
Główny Szlak Beskidzki (GSB), znakowany kolorem czerwonym, liczy obecnie ok. 500 km długości i prowadzi z Ustronia w Beskidzie Śląskim, przez Beskid Żywiecki, Pogórze Orawsko-Jordanowskie, Gorce, Beskid Sądecki, Beskid Niski oraz Bieszczady, gdzie kończy się w miejscowości Wołosate.
W granicach województwa małopolskiego GSB przebiega przez jeden z większych parków krajobrazowych w Polsce – Popradzki Park Krajobrazowy (zwany dalej PPK), pokrywający się w większości z granicami Beskidu Sądeckiego. Odcinek GSB biegnący w granicach Parku między Krościenkiem nad Dunajcem na zachodzie a Mochnaczką Niżną na wschodzie stanowi ponad 10% całkowitej długości szlaku (ok. 59 km) i obejmuje dwie części Beskidu Sądeckiego: Pasmo Radziejowej oraz Pasmo Jaworzyny Krynickiej, rozdzielone doliną rzeki Poprad oraz miejscowością Rytro (leżącą w otulinie PPK). Co ciekawe, to właśnie tutaj znajduje się środkowy punkt całego GSB (okolica Diabelskiego Kamienia na stokach Jaworzyny Krynickiej).
Idąc szlakiem w granicach Popradzkiego Parku Krajobrazowego mamy możliwość poznania tego zakątka kraju, zarówno od strony przyrodniczej, krajobrazowej, jak i historyczno-kulturowej. Kierując się od strony wschodniej wkraczamy do jednego z ważniejszych uzdrowisk w Beskidach – Krynicy-Zdroju. Gwałtowny rozwój miejscowości nastąpił w drugiej połowie XIX w. w wyniku działań prof. Józefa Dietla, który wypromował wśród kuracjuszy korzystanie z krynickich prozdrowotnych wód zdrojowych, których do dziś można kosztować. Warto wspomnieć, iż jedna z najbardziej znanych wód – Zuber, będąca szczawą alkaliczno-słoną, uznawana jest za jedną z najsilniejszych wód leczniczych w Europie.
Przebywając w Krynicy-Zdroju nie sposób ominąć reprezentacyjnych budynków leczniczych takich jak Pijalnia Główna, Stary Dom Zdrojowy, Stare Łazienki Mineralne, zabytkowych pijalni wód oraz licznych willi. Jedną z niewątpliwych atrakcji jest również Góra Parkowa – niewielkie wzgórze nad miejscowością, na które można dostać się zarówno pieszo, jak i kolejką linowo-terenową, zbudowaną w 1937 r., będącą wówczas pierwszą typu inwestycją w Polsce i drugą w Europie. Nie należy zapominać o tym, iż Krynica – Zdrój obecnie pełni również funkcję ważnego w regionie ośrodka narciarskiego, koncentrując się w szczególności w obrębie stoków Jaworzyny Krynickiej.
W grzbietowych partiach PPK szlak czerwony prowadzi nas przez wyjątkowe tereny leśne porośnięte przez żyzną buczynę karpacką Dentario glandulosae-Fagetum oraz kwaśną buczynę górską Luzulo luzuloidis-Fagetum.
Wartość przyrodnicza sądeckich lasów znajduje odzwierciedlenie w licznych rezerwatach przyrody, m.in. położonego w pobliżu czerwonego szlaku rezerwatu przyrody Uhryń, Łabowiec, Barnowiec czy Baniska. Oprócz walorów przyrody ożywionej, podczas wędrówki GSB możemy podziwiać zbudowane z piaskowca magurskiego skały o fantazyjnych kształtach oraz pobudzających wyobraźnię nazwach, np. wspomniany już Diabelski Kamień na stokach Jaworzyny Krynickiej czy Czarci Kamień i Skamieniała Córka w pobliżu Wierchu nad Kamieniem. Niedaleko tego ostatniego znajduje się również najdłuższa w Beskidzie Sądeckim Jaskinia Niedźwiedzia o długości 611 m.
Nie zapominajmy o walorach krajobrazowych, które przyciągają turystów w omawiany region. Przy Głównym Szlaku Beskidzkim znajdują się miejsca widokowe, przeważnie w postaci polan, stanowiących pozostałość tradycji pasterskich, oferujące widoki zarówno na sąsiednie grzbiety górskie, jak i na odleglejsze pasma m.in. z Jaworzyny Krynickiej, Hali Łabowskiej, Jaworzyny Kokuszczańskiej, Polany Kramarka, polany pod Wielkim Rogaczem czy przeł. Przysłop. Nie należy pominąć również Radziejowej – najwyższego szczytu całego Beskidu Sądeckiego, o wysokości 1266 m n.p.m., co prawda całkowicie zalesionego, ale z wysoką na 22 m wieżą widokową pozwalającą na podziwianie panoramy w każdą stronę świata. Przy świetnych warunkach pogodowych można dojrzeć nawet odległe o 200 km pasmo Borżawa, leżące na ukraińskim Zakarpaciu.
Główny Szlak Beskidzki w Popradzkim Parku Krajobrazowym może nas zaskoczyć również bogactwem historycznym, zarówno z odleglejszych, jak i bliższych nam czasów.
Schodząc do miejscowości Rytro możemy na chwilę zboczyć ze szlaku i udać się do ruin zamku ryterskiego, pochodzącego prawdopodobnie z przełomu XIII i XIV w. Pełnił on funkcję obronną oraz stanowił komorę celną przy szlaku handlowym z Polski na Węgry. Zamek od XVI w. stopniowo popadał w ruinę. Kilka lat temu zakończono prace restauracyjne i obecnie możemy zwiedzać obiekt i poczuć dawny, średniowieczny klimat. Z zamkiem ryterskim związana jest legenda o skarbie ukrytym głęboko w piwnicy, który zakopał dawny jego zarządca, Marcinek, którego duch ponoć nadal włóczy się nocą po murach obronnych.
Idąc GSB napotkamy również na ślady nieco bliższej nam historii związanej z działalnością kurierską i partyzancką podczas II wojny światowej. Obszar Beskidu Sądeckiego, ze względu na ukształtowanie terenu oraz duże zalesienie, stanowił doskonały teren do prowadzenia działań konspiracyjnych. Wielu sądeckich kurierów przemieszczało się w stronę Węgier, wykorzystując dolinę Dunajca i Popradu oraz górskie szlaki – nie tylko przekazywano dokumenty, informacje, pieniądze czy broń, również dokonywano przerzutu ludzi. Oprócz działalności kurierskiej, w sądeckich lasach działało wiele oddziałów partyzanckich podejmujących walkę zbrojną z nieprzyjacielem. Upamiętnienie sądeckich partyzantów znajdziemy w wielu punktach przy czerwonym szlaku, m.in. w schronisku na Hali Łabowskiej, na Hali Pisanej, w rejonie Jaworzyny Kokuszczańskiej orazna przeł. Przysłop w Paśmie Radziejowej. Stworzono również Partyzancki Szlak Beskidu Sądeckiego, pokrywający się częściowo z GSB.
Dla osób wybierających na się Główny Szlak Beskidzki istotny jest również dostęp do infrastruktury turystycznej, przede wszystkim bazy noclegowej. Bezpośrednio przy GSB, w granicach Popradzkiego Parku Krajobrazowego, znajdują się dwa schroniska górskie PTTK: na Przehybie oraz Hali Łabowskiej.
Popularnym miejscem odwiedzin jest również położone nad Rytrem prywatne schronisko turystyczne Cyrla, a bliżej Krynicy-Zdroju, znajdujące się nieco poniżej czerwonego szlaku, schronisko PTTK na Jaworzynie Krynickiej. Oprócz schronisk dla turystów dostępna jest obszerna baza noclegowa w miejscowościach położonych u stóp Beskidu Sądeckiego.
Wiele miejsc można by jeszcze polecić jako wartych odwiedzenia w Popradzkim Parku Krajobrazowym, zarówno wędrując Głównym Szlakiem Beskidzkim, jak i wybierając inne szlaki, których tu nie brakuje. Zachęcamy do zawitania na dłużej w ten rejon województwa małopolskiego, którego bogactwo przyrodnicze, krajobrazowe oraz historyczno-kulturowe niejednemu turyście zakręciło już w głowie…
Tekst: Joanna Bebak
Literatura:
- Czub-Wypych M., 2023, Nad Popradem. Historyczna wędrówka przez Popradzki Park Krajobrazowy, wyd. Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego;
- Feruga K., 2022, Rozwój szlaków długodystansowych w Polsce na przykładzie Głównego Szlaku Beskidzkiego, Język. Tożsamość. Wychowanie V, Wydawnictwo Naukowe Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej, 179-184;
- Kapłon A., 2011, Główny Szlak Beskidzki. Przewodnik turystyczny, wyd. Compass;
- Kapłon J., Stasiak A. i in., 2014, Rozwój znakowanych szlaków turystycznych w Polsce, [w] Stasiak A. i in. (red.), Szlaki turystyczne od pomysłu do realizacji, wyd. PTTK „Kraj”, 11-58;
- Kresek Z., 1989, Główny Szlak Zachodniobeskidzki im. Kazimierza Sosnowskiego, Ustroń – Krynica. Przewodnik turystyczny, wyd. PTTK „Kraj”;
- Organ M., 2021, „120 kilometrów samotności”. Główny Szlak Karpacki im. Marszałka Józefa Piłsudskiego na terenie Bieszczadów Zachodnich, UR Journal of Humanities and Social Sciences, 2 (19), 100-131;
- Schwarz-Czarnowski A., 2000, Sądecka prapuszcza. Lasy Adama Hrabiego Stadnickiego, Almanach Muszyny, r. X, 164-170;
Strony internetowe i materiały kartograficzne:
- Baza Danych Obiektów Ogólnogeograficznych (BDOO), Geoportal Krajowy, https://www.geoportal.gov.pl/pl/dane/baza-danych-obiektow-ogolnogeograficznych-bdoo/, [data dostępu 16.02.2026 r.];
- Beskid Sądecki – mapa turystyczna 1:50 000, 2025 wyd. Compass
- Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody, pomniki przyrody, https://crfop.gdos.gov.pl/, [data dostępu 16.02.2026 r.];
- Dalekie obserwacje: https://dalekieobserwacje.eu/panoramy-z-radziejowej/ [data dostępu 16.02.2026 r.];
- https://mapa-turystyczna.pl/, [data dostępu 16.02.2026 r.];
- https://mapy.com/, [data dostępu 16.02.2026 r.];
- Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG), Geoportal Krajowy, https://www.geoportal.gov.pl/pl/dane/panstwowy-rejestr-nazw-geograficznych-prng/, [data dostępu 16.02.2026 r.];
- Wikipedia: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wie%C5%BCa_widokowa_na_Radziejowej, [data dostępu 16.02.2026 r.];