Wieś podlega ciągłym przemianom. Zagrożeniem dla tożsamości, funkcjonowania i kształtowania przestrzeni wsi jest postępująca (często w bardzo szybkim tempie) urbanizacja. Jako wynik postępu cywilizacyjno-technicznego i transformacji społeczno-gospodarczej zmniejsza się dystans między życiem ludności w miastach i na wsiach, co przyczynia się do utraty charakterystycznego wiejskiego krajobrazu, czyli układów ruralistycznych oraz wyróżników wsi. Współczesne układy przestrzenne, wygląd nowych domów mieszkalnych, a także innych obiektów architektonicznych nie przypominają tych z początków choćby XX wieku. Ich kubatura, formy, styl, kolorystyka, wykorzystywane materiały budowlane i detale często nie wpisują się w pierwotną tradycję architektoniczną wsi[1]. Jedną z części krajobrazu wsi jest krajobraz sakralny i to na nim właśnie tu się skupimy.
Krajobraz sakralny współtworzą dwa komponenty. Pierwszym i nadrzędnym jest strefa sacrum, które obejmuje zbiór rzeczy określanych jako święte i w związku z tym podlegające czci religijnej. Są to święte/uświęcone miejsca bądź widoczne znaki umieszczane w przestrzeni np. krzyże, kapliczki przydrożne. Drugim nieodzownym elementem jest strefa profanum, czyli człowiek, który jest współtwórcą tego krajobrazu, podmiotem i realizatorem działań. Kalendarz obrzędów pokazuje, że wiele z nich rozgrywa się właśnie w przestrzeni wsi, gdzie swoiste centrum (miejsce najbardziej „wypełnione” sacrum) prócz kościołów wyznaczają krzyże i kapliczki. Obiekty sakralne, zwłaszcza te niewielkie, zlokalizowane przy wiejskich drogach gromadzą ludzi na wspólnych modlitwach majowych i czerwcowych, na nabożeństwach odpustowych, pokutnych i błagalnych. Przy krzyżach i kapliczkach ustawia się ołtarze, wykorzystywane przy procesjach Bożego Ciała czy poświęceniu pól. Z kolei jako pomniki pamięci stają się one miejscem indywidualnego kultu czy też patriotyzmu[2].
Obiekty religijne zawsze miały ważną rolę i zawsze były umiejscowione tak, by pozostawały dobrze widoczne w krajobrazie. Miejsce, w którym miała powstać świątynia starannie wybierano. Pod uwagę brano nie tylko walory widokowe – piękno krajobrazu, ale również usytuowanie w wyraźnie widocznym pod względem funkcjonalnym miejscu. Wyróżniały się wielkością, kompozycją i cechami architektonicznymi charakterystycznymi dla obiektu. Wspólnie tworzyły w krajobrazie całościowy obraz sacrum[3]. Ponadto świątynie często lokowano w centrum miejscowości, co dodatkowo podkreślało ich rangę, podnosząc obiekt do formy dominanty architektonicznej przestrzeni krajobrazu. Rolę dominanty w kompozycji podkreśla jej właściwe wyeksponowanie (np. poprzez położenie na wyniesieniu czy też w dolinie), obsadzenie starodrzewem oraz obudowanie jej przedpolem widokowym zapewnionym poprzez sąsiedztwo zbiorników wodnych czy pól uprawnych. Dzięki temu strefa sacrum wyraźnie wyodrębnia się z tkanek jednostek osadniczych.
W krajobrazie wiejskim lokalne formy zagospodarowania przestrzeni o wymiarze sakralnym są ze sobą powiązane (kompozycyjnie, widokowo). Niegdyś obligatoryjną częścią założeń cmentarnych były aleje łączące cmentarz z kościołem lub z drogą publiczną, pałacem czy założeniem pałacowo-parkowym[4]. W przypadku obiektu sakralnego (cmentarz, kościół, klasztor itp.) ogrodzenie jako granica ma też wymiar symboliczny. Oddziela i łączy dwa światy – sacrum i profanum, to co świeckie z tym co święte w odczuciu wierzących, a brama będąca częścią ogrodzenia pozwala na przejście z jednego do drugiego[5].
Obiekty religijne obecne w krajobrazie stanowią nie tylko miejsca kultu, lecz pełnią również ważne funkcje społeczne. Wspierają integrację społeczności, dają poczucie bezpieczeństwa i ochrony przed zagrożeniami, są miejscem upamiętnienia istotnych dla miejscowości wydarzeń. Krzyże i kapliczki przydrożne to sacrum lokalne. Skupiały i niekiedy nadal skupiają wokół siebie życie wsi, będąc miejscem wspólnym i znanym. Prócz wymiaru religijnego budowały więzi społeczne, towarzyskie. Ponadto traktować je można jako punkty orientacyjne lub informacyjne o istniejących podziałach przestrzennych[6]. Stawiano je m.in. na rozstajach dróg, skrzyżowaniach, w centrach i na obrzeżach wsi, na miedzach, granicach pól, łąk, lasów oraz w pobliżu zbiorników wodnych.
Małe obiekty architektury sakralnej są ważnym elementem polskiego krajobrazu. Od wieków towarzyszyła im zieleń – drzewa, krzewy, kwiaty. Stan zachowania przydrożnych kapliczek, figur i krzyży jest obecnie bardzo różny – niektóre poddane zostały konserwacji z zachowaniem pierwotnej formy, inne ze zmienionym wyglądem, przebudową. Część z nich na zawsze zniknęła z naszego otoczenia[7]. Eksponowanie różnic w architekturze sakralnej wyraźnie jest widoczne w przypadku obiektów współcześnie wznoszonych.
Słusznym jest poruszenie choćby pokrótce kwestii architektonicznych obiektów sakralnych, ponieważ sam ich wygląd odgrywa znaczącą rolę w przestrzeni. Od wieków kultywowało się tradycje m.in. przez sztukę budowlaną, co miało swój przejaw także przy powstawaniu świątyń, kapliczek, krzyży, figur. Obiektami bardziej monumentalnymi zajmowali się wyspecjalizowani architekci, budowniczy czy artyści, którzy zgodnie ze zleceniami projektowali budowle w określonym stylu, z określonego surowca np. z cegły czy drewna. Mniejsze formy najczęściej były dziełami miejscowych rzemieślników, którzy z dbałością o najmniejsze detale wykańczali prace często utrwalając lokalną sztukę ludową.
W tym miejscu właściwym wydaje się zastanowienie, jakie problemy związane z obiektami sakralnymi występują obecnie. Wymienić można jeden z najbardziej widocznych w przestrzeni dysonans – klarowność kompozycyjna sacrum zatraca się za sprawą intensywnej zabudowy, przeznaczania terenów otwartych, zapewniających ekspozycję widokową, na cele inwestycyjne. W obszarze intensywnej zabudowy obiekty sakralne przestają pełnić rolę dominant krajobrazowych. Niegdyś jednokondygnacyjna zabudowa mieszkalna została zastąpiona bądź uzupełniona dwu- i trzypiętrowymi budynkami, co powoduje przesłonięcia widokowe i niejednokrotnie brak łączności z obiektem sacrum. Ze względu na zabudowania brakuje wyróżników krajobrazowych w postaci obiektów sakralnych i utracony zostaje charakter otwartych przestrzeni krajobrazowych na tle których niegdyś lokalizowano obiekty sakralne.
Problemem jest zanikanie walorów estetycznych sacrum i jego symboliki, spowodowane obniżaniem się standardów w sztuce sakralnej[8]. Zmiany, jakie zachodzą na obszarach miast i wsi oraz w życiu społeczeństwa, wpływają również na przydrożne obiekty architektury sakralnej. Ich obecność to wyraz duchowych potrzeb człowieka, dziedzictwo i świadectwo minionych pokoleń. Współcześnie jednak ich lokalizacja – w kontekście kulturowym i krajobrazowym – jest nadal dobrze czytelna tylko w krajobrazie wiejskim. Na terenach wchłoniętych przez miasta zatracają one swoje pierwotne znaczenie i powiązanie z krajobrazem. Zagrożeniem dla istnienia przydrożnych obiektów sakralnych jest zarówno proces naturalnego starzenia się i niszczenie obiektów pozbawionych opieki, jak i nadmierne dekorowanie domowymi sposobami czy stawianie nowych obiektów, często znacznie odbiegających swoim wyglądem od lokalnej tradycji. Pomimo obecności w krajobrazie z powodu niedostatecznej ochrony obiekty sakralne są bardzo mocno przekształcane, przez co często zaciera się ich regionalny wymiar.
Poważniejszym problemem jest intensywny, często niekontrolowany, rozwój terenów wiejskich i podmiejskich. Kapliczki nikną w nowej zabudowie. Niekiedy muszą być przenoszone w inne miejsce. Najczęściej jednak konkurują ze znakami drogowymi, tablicami reklamowymi i słupami wysokiego napięcia[9].
Ciągłe zmiany w krajobrazie wsi, które idą w ślad za jej unowocześnianiem powodują niestety znikanie z krajobrazów wiejskich charakterystycznych elementów, w tym tych o nacechowaniu sakralnym. Należy podkreślić, że świątynie, cmentarze, krzyże, kapliczki posiadają głęboką symbolikę, mają znaczenie pamiątkowe, ale są również ważną częścią dziedzictwa polskiej kultury i tradycji. Mimo zmieniających się postaw ludzi i mniejszego przywiązania do strefy religijnej niż przed laty, a także zmian w samej przestrzeni, istotnym wydaje się uwrażliwienie na obiekty sakralne jako jedne z najistotniejszych elementów tworzących krajobraz wsi.
[1] Bierkat M., Długozimna A., Przemiany układów ruralistycznych Mazowsza Wschodniego na przykładzie wybranych wsi powiatu siedleckiego.
[2] Kraczoń K., Zwyczajowe i obrzędowe gesty sakralne w krajobrazie kulturowym wsi, SACRUM W KRAJOBRAZIE Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego Nr 17, Komisja Krajobrazu Kulturowego PTG, Sosnowiec, 2012, 138-147.
[3] Kozak H., Kozak I., Stępień A., Krajobraz sakralny na przykładzie wsi Potełycz na Roztoczu.
[4] [8] Długozimna A., Miejsce i rola cmentarzy w budowaniu krajobrazu sakralnego wsi, na przykładzie Bieszczadów i Warmii.
[5] Bijak B., Cmentarze ewangelickie w krajobrazie kulturowym wsi województwa łódzkiego.
[6] Awramiuk-Godun A., Obiekty sakralne w krajobrazie kulturowym pogranicza katolicko-prawosławnego w północno-wschodniej Polsce wyrazem poszanowania i przenikania tradycji, PRACE KOMISJI KRAJOBRAZU KULTUROWEGO, 44 (2) 2020, 123-137.
[7] [9] Gorączkowski T., Bykowska J., Charakterystyka przydrożnych obiektów Sakralnych gminy Nakło nad Notecią, Nauka Przyroda Technologie, 2018, Tom 12 Zeszyt 1.
Tekst oraz ryciny: Paulina Morawska