Potrzeba wprowadzenia oznakowanych pieszych szlaków turystycznych w Polsce związana była z gwałtownym rozkwitem turystyki w XIX w., szczególnie w obszarach górskich: Karpatach i Sudetach. Należy natomiast napomknąć, że karpacki rozwój szlaków turystycznych miał charakter ciągły, natomiast znakowanie sudeckie, ze względów historycznych i zmian granic, było przerywane. Jednocześnie sama budowa ścieżek dla turystów i działania w kierunku udostępniania w Sudetach miała miejsce zdecydowanie wcześniej niż w Karpatach.
Pierwotnie system znakowania był dość swobodny, istniało bowiem wiele organizacji turystycznych, z których każda miała swój odrębny pomysł na oznaczanie tras, np. drogowskazy, kopce ziemne, namalowane na drzewach lub skałach rozmaite kształty, w tym romby i pojedyncze paski. Jako pierwszy wyznakowany szlak turystyczny na dzisiejszych ziemiach polskich uznaje się tatrzański szlak z Jaszczurówki przez Psią Trawkę i Polanę Waksmundzką do schroniska w Starej Roztoce z 1887 r. przygotowany przez współzałożyciela Towarzystwa Tatrzańskiego – Walerego Eljasza-Radzikowskiego i oznakowany w formie pasków przy użyciu farby cynobrowej (siarczek rtęci o czerwonej barwie).
Oznaczanie szlaków paskami było kontynuowane, w celu poprawy ich widoczności w terenie Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT) zaczęło dodatkowo dokładać jeden biały pasek. Dodatkowo wprowadzono również różne kolory po to, by ułatwić turystom wybranie właściwej trasy i uniknąć zabłądzenia.
Malowanie szlaku pieszego jakie znamy dzisiaj, tj. kolorowego pasku pomiędzy dwoma białymi, po raz pierwszy zaczęła stosować od 1897 r. niemiecka organizacja turystyczna Beskidenverein działająca w obrębie Beskidów Zachodnich. Taki sposób oznaczania szlaku przyjęty został w późniejszych latach również przez PTT i zatwierdzony przez tę organizację jako oficjalne znakowanie pod koniec lat 20. XX w.
A jak dzisiaj wygląda znakowanie szlaków, jakie możemy wyróżnić ich rodzaje i właściwie kto nimi zarządza?
Organizacją nadzorującą większość szlaków turystycznych i znakowanych ścieżek w Polsce jest Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK), które zarządza ok. 76 tysiącami kilometrów szlaków. Zgodnie ze statutem organizacja ta “wytycza i znakuje szlaki turystyczne, konserwuje ich oznakowanie oraz prowadzi ich ewidencje”, a sam sposób tworzenia i wytyczania szlaków określony jest w “Instrukcji znakowania szlaków turystycznych PTTK”. Należy podkreślić, iż PTTK nie ma monopolu na wyznaczanie szlaków oraz ścieżek i inne podmioty, np. różne stowarzyszenia czy gminy, tworzą ścieżki oraz szlaki we własnym zakresie, nierzadko natomiast nawiązują współpracę z PTTK lub korzystają z wytycznych zawartych w “Instrukcji…”.
Literatura naukowa przedstawia zróżnicowany podział szlaków, w zależności od przyjętych kryteriów. Na pewno warto przedstawić rodzaje szlaków i ścieżek, które wyróżnia PTTK, ponieważ z nimi możemy się spotkać najczęściej:
- Szlaki turystyczne:
- piesze: górskie i nizinne: pasek w kolorze żółtym, czerwonym, zielonym, niebieskim, czarnym, pomiędzy dwoma paskami białymi;
- narciarskie: pasek w kolorze żółtym, czerwonym, zielonym, niebieskim, czarnym, pomiędzy dwoma paskami pomarańczowymi; szlaki narciarskie dzielą się na szlaki podejściowe, grzbietowe oraz nartostrady (jednokierunkowe);
- rowerowe: znak podstawowy to biały kwadrat z obwódką z czarnym wizerunkiem roweru i prostokątnym oznaczeniem koloru szlaku: żółtym, czerwonym, zielonym, niebieskim, czarnym. Szlaki rowerowe mogą mieć również pomarańczowe tło oraz numer zamiast koloru szlaku. Co istotne szlaki rowerowe nie są drogami rowerowymi w rozumieniu przepisów Ustawy Prawo o ruchu drogowym;
- jeździeckie (konne): biały kwadrat z okrągłym znakiem pośrodku, w jednym z trzech (czterech) kolorów: pomarańczowym, zielonym i niebieskim (opcjonalnie czarnym);
- kajakowe: szlaki kajakowe nie mają rozróżnienia kolorystycznego jak ww. szlakach, występują tu znaki informacyjne, ostrzegawcze, zakazu i inne;
2. Ścieżki
- dydaktyczne (edukacyjne): szlak pieszy, który poprowadzony jest w sposób eksponujący konkretne obiekty wyróżniające się w zakresie przyrodniczym, historycznym, kulturowym itp., poprzez instalację tablic informacyjnych;
- przyrodnicze: odmiana ścieżki dydaktycznej, której tematyka skupia się wokół zagadnień przyrodniczych lub krajobrazowych;
- spacerowe: ścieżka wyznaczana przeważnie w terenach wokół uzdrowisk, propagująca rekreację ruchową, nierzadko zawiera elementy ścieżki zdrowia;
- dojściowe: ścieżka wskazująca dojście od znakowanego szlaku do ujęcia wody pitnej (półkole w kolorze szlaku macierzystego oraz półkolisty biały pasek okalający) lub punktu widokowego/szczytu (trójkąt równoboczny w kolorze szlaku macierzystego z białą otoczką);
Oprócz samych szlakowskazów, „Instrukcja…” PTTK zawiera również wytyczne dotyczące innych elementów infrastruktury informacyjnej, m.in. znaków informacyjnych i ostrzegawczych.
Inne szlaki/ścieżki, które możemy napotkać podczas wycieczki to szlaki nordic walking, pielgrzymkowe (np. św. Jakuba), tematyczne, np. Małopolski Szlak Owocowy, Szlak Architektury Drewnianej czy Szlak Kultury Wołoskiej.
A jak to jest z tą trudnością szlaku w zależności od koloru – czy faktycznie kolor szlaku coś oznacza?
W Polsce, w przeciwieństwie do niektórych krajów europejskich, kolor szlaku turystycznego nie odzwierciedla stopnia trudności (dotyczy to m.in. szlaków administrowanych przez PTTK). Przepisy regulują jedynie kwestię narciarskich tras zjazdowych, biegowych i nartostrad, dla których stopień trudności jest dokładnie określony w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 grudnia 2011 r. w sprawie stopni trudności narciarskich tras zjazdowych, biegowych i nartostrad oraz sposobu ich oznaczania.
Dla narciarskich tras zjazdowych i nartostrad oraz narciarskich tras biegowych określa się następujące poziomy trudności oparte o średnie nachylenie i maksymalny stopień nachylenia (narciarskie trasy zjazdowe i nartostrady) oraz maksymalny profil nachylenia w profilu podłużnym, długość lub o maksymalnej różnicy poziomów na 1 km trasy oraz rodzaje podejść oraz zjazdów (narciarskie trasy biegowe):
- A — łatwe
- B — trudne
- C — bardzo trudne
Powyższe trasy oznaczone są kolorami odpowiadającymi poziomowi trudności: A – kolor niebieski, B – kolor czerwony i C – kolor czarny. Warto podkreślić, iż szlaki narciarskie nie są tożsame z narciarskimi trasami zjazdowymi, biegowymi i nartostradami, a więc w ich przypadku kolor szlaku nie oznacza poziomu trudności.
Co ciekawe organizacje, które wyznaczają odrębne szlaki (poza PTTK) mają pewną dowolność w tym zakresie i np. Polskie Stowarzyszenie Nordic Walking w swojej oficjalnej instrukcji wyróżniają trzy poziomy trudności szlaków nordic walking, w zależności od długości trasy i zróżnicowania terenu.
W okresie intensywnego rozwoju turystyki, szczególnie w okresie międzywojennym, wprowadzono pewną hierarchizację kolorów szlaków pieszych w górach, która miała polegać na tym, iż znaki koloru czerwonego służyły do wytyczania szlaków głównych, niebieskie do szlaków dalekobieżnych, natomiast znakami żółtymi i zielonymi znakowano szlaki dojściowe i poboczne. Obecnie instrukcja znakowania szlaków PTTK nie hierarchizuje kolorystycznie szlaków, natomiast część z nich, które wyznakowane były według powyższych zasad nadal istnieje w terenie (np. Główny Szlak Beskidzki i Główny Szlak Sudecki). Idąc danym szlakiem można zastanowić się czy prezentuje on dawny sposób hierarchii kolorystycznej.
A jak to wygląda w innych krajach europejskich?
Można rzec, że “co kraj to obyczaj”. Po pierwsze należy wskazać, że przyjęte symbole i kolorystyka szlaków turystycznych różnią się od siebie w zależności od regionu:
- w Europie Środkowo-Wschodniej np. na Słowacji, Węgrzech, w Czechach, Rumunii, stosuje się potrójne poziome paski
- w Europie Południowo-Zachodniej np. we Francji czy w Hiszpanii – podwójne lub pojedyncze paski poziome
- w Europie Północno-Zachodniej np. w Wielkiej Brytanii, Norwegii stosowane są różnorodne oznakowania
- w Europie Środkowej i Południowej np. w Austrii, Chorwacji, Słowenii – okrągłe czerwone znaki lub potrójny pasek (biało-czerwono-biały).
W części krajów np. we Francji, Austrii czy w Niemczech różne kategorie szlaków (piesze, rowerowe, narciarskie itd.) mają kolorystycznie określone stopnie trudności, natomiast np. w Czechach czy w Rumunii trudność nie jest związana z kolorem szlaku.
Polski system znakowania przeszedł długą drogę od XIX-wiecznego chaosu do dzisiejszej, dość uporządkowanej struktury. Urozmaicona sieć szlaków turystyki wszelakiej oraz różnorodność ścieżek przyrodniczych, spacerowych, dydaktycznych i in. pozwalają na odkrywanie piękna polskich i zagranicznych krajobrazów, ich walorów przyrodniczych, kulturowych oraz historycznych – nie pozostaje więc nic innego jak tylko ruszyć w drogę!
Bibliografia:
- Instrukcja znakowania szlaków turystycznych PTTK (Stan aktów prawnych aktualny na dzień: 13.09.2022 r.);
- Najstarszy szlak w Tatrach, droga Walerego Eljasza, materiały video Tatrzańskiego Parku Narodowego [dostęp 19.06.2026 r];
- Potocki J., Dudziak T., 2007, Zarys dziejów znakowania szlaków turystycznych w Sudetach, [w:] Kuleczka P. (red.), Szlaki turystyczne a przestrzeń turystyczna;
- Prowadzenie i znakowanie szlaków turystycznych w Karpatach: wytyczne i instrukcja przyjęte na zjeździe w sprawie gospodarki turystycznej w Karpatach odbytym w Wiśle dnia 11 maja 1935 r. na zaproszenie Ministerstwa Komunikacji;
- Rapf F., 1928, Wskazówki do znakowania szlaków turystycznych w górach, Przegląd Turystyczny 9-10, 1-8;
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 grudnia 2011 r. w sprawie stopni trudności narciarskich tras zjazdowych, biegowych i nartostrad oraz sposobu ich oznaczania;
- Stasiak A. i in. (red.), Szlaki turystyczne od pomysłu do realizacji, wyd. PTTK „Kraj”;
- Styperek J., 2010, Historia rozwoju pieszych szlaków turystycznych w Polsce, Studia Periegetica, 5, 151–155;
- Śledzińska J., 2011, Znakowane szlaki turystyczne w latach 1989–2009, Warsztaty z geografii turyzmu t. 1, 163-173;
Tekst: Joanna Bebak