CZYM SĄ?
Murawy kserotermiczne to barwne, bogate gatunkowo zbiorowiska o charakterze trawiastym, które przykuwają wzrok nie jednego człowieka. Składają się one głównie z roślin ciepłolubnych, tworzą barwne płaty będące miejscem występowania wielu cennych gatunków zarówno roślin jak i zwierząt. Co najciekawsze, każda murawa jest inna, ich skład gatunkowy może zmieniać się nie do poznania na przestrzeni kilku kilometrów, a nawet – choć w mniejszym stopniu – na tym samym zboczu, jeśli wystawione są na różne warunki.
WARUNKI
Murawy rozwijają się tylko w miejscach o odpowiednich warunkach środowiskowych. Upodobały sobie miejsca ciepłe i suche, najczęściej występujące na dobrze nasłonecznionych stokach o ekspozycji południowej. W Polsce zazwyczaj zajmują małe, nieregularne płaty. Równie ważnym czynnikiem jest gleba – powinna ona być sucha, piaszczysta lub kamienista oraz zasobna w węglan wapnia. Z tego powodu murawy często zobaczymy na przykład w południowej części Polski, która jest znana z urokliwych i malowniczych wapiennych formacji.
ZAGROŻENIA I OCHRONA
Gatunki kserotermiczne pojawiały się na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej od końca pliocenu (od 5,33 do 2,58 mln lat temu), a rozprzestrzeniły się w okresie polodowcowym, gdy klimat się ocieplił. Wiele nowych płatów powstało lub rozprzestrzeniło się w wyniku działalności człowieka (wylesienia, gospodarka pasterska).
Zbiorowiskiem klimaksowym, czyli takim, które jest najbardziej stabilne w danym obszarze i do którego dąży przyroda w Polsce są lasy. Z tego powodu murawy są narażone na działanie sukcesji wtórnej, czyli zarastania przez krzewy i drzewa. Proces ten powoduje zmniejszanie powierzchni płatów muraw kserotermicznych i może prowadzić do ich całkowitego zaniku.
Gospodarka pasterka była prowadzona na zboczach dolinek jurajskich do lat 80 XX wieku. Potem stopniowo zanikała, a w efekcie wiele płatów muraw kserotermicznych zaczęło zarastać.
Bardzo ważne są działania ochronne, konieczne, aby utrzymać ich odpowiedni stan i nie doprowadzić do całkowitego zaniku. Jest to między innymi usuwanie krzewów i siewek oraz koszenie. Samo skoszenie i usunięcie niepożądanych gatunków nie wystarczą, należy pamiętać również o usuwaniu z powierzchni zalegającej materii organicznej, aby nie zapoczątkowała procesów glebotwórczych.
Często stosowaną metodą jest również wypas zwierząt – kóz i owiec, które z chęcią zajadają się tamtejszą roślinnością, nie pozostawiając biomasy, a przy okazji roznoszą nasiona (diaspory) na inne płaty muraw oraz rozprowadzają i ubijają swoimi racicami glebę, przyczyniając się do zmniejszenia erozji na obszarze. Owce i kozy omijają wiele gatunków roślin kserotermicznych, gdyż są dla nich gorzkie i niesmaczne. Z tego powodu wypas zwierząt jest metodą skuteczniejszą od koszenia w ochronie tych zbiorowisk. Takie działania prowadzi ZPKWM na terenie swoich parków krajobrazowych położonych na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskie, aby chronić te cenne siedliska. Więcej o działaniach jakie prowadzi ZPKWM można poczytać tutaj: https://zpkwm.pl/o-nas/nasze-projekty/
GATUNKI MURAW KSEROTERMICZNYCH
Murawy kserotermiczne są niezwykle cenne przyrodniczo. Są ostoją dla gatunków ciepłolubnych i kserotermicznych. Przykładami roślin, jakie można tam spotkać są: marzanka pagórkowa, chaber nadreński, goździk kartuzek, cieciorka pstra, lebiodka pospolita, krzyżownica czubata, macierzanka pannońska, pszonak pannoński, czy czyściec prosty i chroniona perłówka siedmiogrodzka.
Poza roślinami murawy kserotermiczne są również świetnym domem dla wielu bezkręgowców. Na tle kolorowych kwiatów możemy często obserwować liczne gatunki trzmieli i innych gatunków pszczół oraz barwnych motyli takich jak paź żeglarz, polowiec szachownica, kraśniki, modraszki, np. modraszek korydon i inne, a także kserotermicznych ślimaków, których przykładem jest wstężyk austriacki.
GATUNKI OBCE INWAZYJNE I RODZIME EKSPANSYWNE
Oprócz sukcesji wtórnej murawy kserotermiczne są zagrożone utratą bioróżnorodności. Jest to spowodowane wypieraniem światłolubnych gatunków murawowych przez inwazyjne gatunki obce takie jak przymiotno białe, czy nawłoć (kanadyjska oraz późna) oraz ekspansywne gatunki rodzime między innymi trzcinnik piaskowy, tarnina i dereń. Rośliny te m.in. powodują wzrost zacienienia podłoża i ograniczają dostęp do światła typowym gatunkom tego siedliska.
Tekst: Anna Zarębska
Źródła:
Katarzyna Barańska, Michał Żmihorski, Paweł Pluciński – Raport z projektu Ochrona muraw kserotermicznych w Polsce – teoria i praktyka LIFE08 NAT/PL/513